درباره فردوسی و شاهنامه او

صدرالدین عینی بنیان‌گذار ادبیات نوین فارسی‌تاجیکی در ایران، چنان‌که باید شناخته نشده است. این می‌تواند به دو علت باشد: خط سیریلیک یا زبان روسی که همه آثار و تمام پژوهش‌ها درباره او به این خط و زبان نوشته شده است. همین امر و انتساب او به‌ویژه در روزگار استیلای بلشویسم، به اتحاد شوروی که برای ما یک تابو و به‌کلی غریبه و آلوده به چپ بود، سبب شد که او هم مانند محققان شوروی و حتی بدتر از آنها، برای ما رغبت‌انگیز و دلپذیر نباشد. یادداشت‌های  صدرالدین عینی را زنده‌یاد علی‌اکبر سعیدی سیرجانی سال‌ها پیش در ایران به چاپ رسانید و تحسین بسیاری را برانگیخت اما بسیاری از آثار او از جمله همین کتاب، تا مدت‌ها منتشر نشده بود. تحقیقی که عینی در شاهنامه فردوسی در دهه‌های بسیار دور به سامان رسانیده، با توجه به زمان تولید اثر بسیار درخور توجه است. با آن‌که در آن زمان چاپی انتقادی و مطمئن از شاهنامه در اختیار وی نبوده و در چاپ‌های دستیاب وی، ابیات الحاقی فراوانی وجود داشته و می‌توانسته محقق شاهنامه را در استنتاجات خود گمراه کند، وی با هوشمندی تمام و استفاده از شیوه درست تحقیق، نه‌تنها به خطا نرفته، بلکه توانسته است بسیاری از خطاهای تذکره‌ها و منابع مربوط به سرگذشت فردوسی را با استفادۀ صحیح از بیت‌های خود شاهنامه برملا کند و افسانه‌هایی که دربارۀ شخصیت فردوسی و به‌ویژه نحوۀ ارتباط وی با محمود غزنوی و نحوه سرایش شاهنامه و موضوع هجونامه و صلۀ سلطان در منابع و افواه جاری بوده، با دلایل روشن ابطال نماید. نقدی که وی بر روایت‌های قاموس‌الاعلام و با احتیاط بیشتر بر چهارمقاله نوشته، عالمانه و موید تحقیقاتی است که بعدها در مورد شاهنامه از سوی شاهنامه شناسان ایرانی صورت گرفته است.